Today Photo

شب یلدا شب تولد خورشید

گنجینه تاریخ | شب یلدا شب تولد خورشید چه اندیشه ی پاکیست در یک تمدن و فرهنگ و آداب و رسومی که از آن تفکر متاثر گشته است اینکه تمام تاریکی شب را به امید حضور روزی روشن و تولد نور چشن بگیریم و تاریکی طولانی شب را اهمیتی نداده و آنرا به زیبایی هر چه تمام تر بگذرانیم همین اندیشه را در تمامی وجودمان درک کنیم که خود دنیایی از دانش و اندیشه را در دل خود برای تمامی انسانیت به ارمغان می آورد.
 

یلدا یا شب چله

یلدا یکی از کهن ترین جشن های ایرانی است. در این جشن، طی شدن بلندترین شب سال و به دنبال آن بلندتر شدن طول روزها در نیم کره شمالی، که مصادف با انقلاب زمستانی است، گرامی داشته می شود.

یلدا به زمان بین غروب آفتاب از 30 آذر آخرین روز پاییز تا طلوع آفتاب در اول ماه دی نخستین روز زمستان گفته می شود.

شب چله، یلدا، میلاد مهر، خورشید شکست ناپذیر، یا هر آن چه آن را بنامید، آخرین شب پاییز و دیرپا ترین شب سال است. ساکنان فلات ایران، از چندین هزار سال پیش این شب را گرامی داشته اند. درحالی که در هیچ دوره ای از تاریخ کشورمان، هیچ حکومتی اصراری به گرامی داشت این شب نداشته است، اما همچنان ایرانیان این شب را پاس می دارند و در زنده نگه داشتن این آیین می کوشند. تداوم دیرگاه این جشن، سخن از کهن سالی و قدمت آن دارد.

مردم دوران کهن با طبیعت و تضادهای آن خو داشتند و از آن جا که به دامداری یا کشاورزی مشغول بودند گردونه ی زندگی خود را بر چرخه ی طبیعت استوار ساختند. چرا که تغییر فصول و بلندی یا کوتاهی شب و روز تأثیری مستقیم بر زندگی آن ها داشته است. گرما، نور و بلندی روزها نشانه هایی نیک و پسندیده بودند و در مقابل سرما، زمستان و تاریکی شب پدیده هایی نه چندان مطلوب.

در زمان های بسیار قدیم حتی پیش از زرتشت آیین مهر در میان ساکنان فلات ایران رواج داشته است. مهر و ناهید (میترا و آناهیتا) به عنوان دو ایزد نیایش می شده اند. مهر، ایزد فروغ، نگهبان پیمان و پشتیبان پرتو پگاهی است و ناهید، ایزد پاکی، زایش و برکت، فرشته ی آب ها و باران. پیروان آیین مهر آخرین شب پاییز را مصادف با تولد خورشید می دانسته اند، همانگاه که از دل سیاهی شبی دراز, آهنگ و سرد، ایزدمهر در یک غار گود و کم ارتفاع از میان کوه های البرز ظهور می کند و خورشید گرم و نورافزا را به ارمغان می آورد. برخی به اشتباه مهر را همان خورشید گرفتند و شب چله را در واقع شب میلاد خورشید می دانند. در کتاب از اسطوره تا تاریخ به نقل از دکتر مهرداد بهار می خوانیم:

شب یلدا، تولد مهر یا میترا نیست، بلکه تولد خورشید است. مهر با خورشید تفاوت هایی دارد.

از نظر تقویم مردم ایران باستان، چله، شب تولد خورشید است و حال آنکه بر اساس اسطوره ها خورشید و مهر ارتباط نزدیکی دارند ولی یکی نیستند.

پس از گرویدن ایرانیان به آیین زرتشت، آداب و رسوم آیین مهر نه تنها فراموش نشد بلکه جزوی از آیین و مراسم زرتشتی به حساب می آمد. بنا بر روایت ابوریحان بیرونی در کتاب آثارالباقیه، زرتشتیان روز اول دی را خور روز (روز خورشید) می نامند و جشن این روز را نودروز می نامند چرا که از شبه یلدا تا نوروز 90 روز در پیش است . همچنین در کتاب قانون مسعودی آمده است که اولین روز از دی ماه را خرم روز یا خره روز می نامند. این روز را منتسب به اهورامزدا می دانستند حتی هنگامی که ساسانیان دین زرتشت را دین رسمی کشور کردند اهمیت آیین مهر در زندگی مردم و در نهادهای حکومتی آشکار بود.

این اهمیت در نقوش بازمانده ی عهد ساسانی به روشنی نمایان است. در نقش رستم، ناهید تاج پادشاهی را به شاه اعطا می کند و در طاق بستان میترا شاهد اعطای فر ایزدی از طرف اهورامزدا به اردشیر اول است. بنابر یک سنت دیرینه آیین مهر شاهان ایرانی در روز اول دی ماه تاج و تخت شاهی را بر زمین می گذاشتند و با جامه ای سپید به صحرا می رفتند و بر فرشی سپید می نشستند. دربان ها و نگهبانان کاخ شاهی و همه ی برده ها و خدمت کاران در سطح شهر آزاد شده و به سان دیگران زندگی می کردند. رئیس و مرئوس، پادشاه و آحاد مردم همگی یکسان بودند.


تندیسی از اردشیر دوم پادشاه بزرگ اشکانی در میان اهورا مزدا خدای یگانه پارس، و میترا خدای خورشید و مهر

در آستانه رسیدن به یلدا، خانواده های ایرانی تب و تابی پیدا می کنند تا به خرید بپردازند. تهیه هندوانه و انار، از ضروری ترین این خریدهاست. این خرید نخستین کاری است که ایرانیان در این شب انجام می دهند. اما پرسش این است که چرا از میان میوه های گوناگون، ما تنها سراغ این دو میوه می رویم؟ می دانیم که اهمیت رنگ قرمز در فرهنگ ما، پیشینه ای 5 هزار ساله دارد.

ایرانیان پیش از ماندگاری در فلات کنونی ایران، از جایی آمده اند که بر پایه وندیداد، 10 ماه آن زمستان بود و 2 ماه دیگر تابستان. در آن سرزمین سرد، فروغ خورشید گرمابخش زندگی بود. از این رو هر آنچه مربوط به خورشید بود، برای ما گرامی به حساب می آمد. بخشی از آن به رنگ سپیده دم، یعنی رنگ ارغوانی، بازمی گشت. پس اهمیتی که رنگ قرمز در شب یلدا دارد و رنگ دو میوه انار و هندوانه هم به آن بازمی گردد، از باور به رنگ ارغوانی سپیده دم بر می خیزد. خرید ایرانیان در شب یلدا، یادکرد از رنگ سپیده دم ایزد مهر، در چندین هزار سال پیش است.

هنگام توسعه ی آیین مهر در اروپا، مراسم شب چله به عنوان روز زایش مهر و نور و راستی با شکوه تمام برگزار می شده است و پس از استیلای مسیحیت در اروپا، آداب و رسوم آیین مهر که در زندگی مردم و به خصوص در میان رومیان نفوذ کرده بود همچنان باقی ماند و با آمدن دین جدید رنگ نباخت. تا سال ٣٥٠ میلادی تمام فرقه های مختلف مسیحیت متفق القول روز ششم ژانویه را روز میلاد مسیح می دانستند. ولیکن نفوذ آیین مهر کلیسای روم را بر آن داشت تا روز تولد عیسی مسیح را مطابق با تولد مهر یا میترا قرار دهد تا از التقاط این دو مناسبت نفوذ بیشتری بر زندگی مردم داشته باشد و بزرگ ترین جشن آیین مهر را در خود حل کند.

با قدرتمند شدن کلیسای رم و پس از گذشت زمان، فرقه های دیگر مسیحیت به این سمت و سو گرویدند. لیکن هنوز کلیسای ارمنی و ارتدوکس شرقی روز ششم ژانویه را روز میلاد مسیح می دانند آنچه از نظر پژوهشگران مسلم است این است که ٢١ یا ٢٥ دسامبر با توجه به اشاره های انجیل به فصل زراعت و اعتدال هوا و همچنین تاریخ دوران اولیه ی مسیحیت، روز میلاد عیسی مسیح نیست و نفوذ آیین مهر در رسوم کلیسا نیز غیرقابل انکار است. نخستین مایه های جشن کریسمس وایلانوت میراث و هدیه ی ایران کهن به جهانیان است که خود تا به امروز در زنده نگه داشتن آن کوشیده است.

میلاد خورشید در تمد ن های دیگر

تمدن های مختلفی شب آخر پاییز را به عنوان روز میلاد خورشید جشن می گرفتند. آداب بسیاری از این جشن ها تشابهات زیادی با مراسم شب چله ی ایرانیان دارد و حتی در بعضی موارد نفوذ فرهنگ ایران باستان به عنوان ریشه ی پیدایش این آیین ها قابل اثبات است.

در حدود ٤٠٠٠ سال پیش در مصر باستان جشن باززاییده شدن خورشید، مصادف با شب چله، برگزار می شده است. مصریان در این هنگام از سال به مدت ١٢ روز، به نشانه ی ١٢ ماه سال خورشیدی، به جشن و پای کوبی می پرداختند و پیروزی نور بر تاریکی را گرامی می داشتند. همچنین از ١٢ برگ نخل برای تزیین مکان برگزاری جشن استفاده می نمودند که نشانه ی پایان سال و آغاز سال نو بوده است.

در روم باستان مراسمی برای پاس داشت کیوان یا زحل (خداوند زراعت) به مدت هفت روز، از١٧ تا ٢٣ دسامبر، برگزار می شده است همچنین اولین روز زمستان روز بزرگداشت خداوند خورشید بوده است و آن را خورشید شکست ناپذیر، ناتالیس انویکتوس، می نامیدند. جشن خداوند زراعت و جشن خورشید شکست ناپذیر از آن دسته از جشن ها هستند که با نفوذ آیین مهر رواج پیدا کردند. بنا بر رسم ایرانیان، بزرگان رومی در این روز جامه ی مردم عادی را بر تن می کردند و بردگان خود را آزاد می نمودند. شاه به میان مردم آمده و شخصی عادی را که از نجیب زادگان نبود بر سریر شاهی می نشاندند. از جنگیدن در این روز خودداری می کردند و روز را با صلح و آشتی به شب می رساند.

آیین مهر توسط بازرگانان آسیای صغیر به یونان و روم باستان رسید و پیروان زیادی در میان اقشار مردم پیدا کرد. در حدود ٧٥ پیکره و بیش از صد نقش مهر یا میترا در شهر رم در ایتالیا یافت شده است. به خصوص در درجات مختلف ارتش روم که خود را پشتیبان نیکی ها و نگهبان درستی ها می دانستند، میترا، ایزد پاسبان نور، از جایگاه ویژه ای برخوردار بود. نفوذ آیین مهر یا میترا در روم و یونان باستان به اندازه ای بوده است که هم اکنون ردپای آن در مراسم و آیین های محلی و مذهبی اروپاییان دیده می شود. بسیاری از سنت های مخصوص کریسمس میراث روم باستان و در نتیجه آیین مهر است.

تندیس میترا در حال قربانی کردن گاو در موزه بریتانیا لندن

دلیل همزمانی شب یلدا و کریسمس

کلمه ی نوئل از ریشه ی رومی ناتال به معنی تولد است و همان گونه که ذکر شد نام جشن رومیان ناتالیس اینوکتوس بوده است. همچنین بابانوئل با کلاهی شبیه کلاه موبدان آیین مهر ظاهر می شود (به کلاه و لباس تندیس میترا در آیین مهری که شباهت زیادی به کلاه بابا نوئل دارد در تصویر بالا نگاه کنید ). از همه جالب تر، درخت کاجی است که در مراسم کریسمس تزئین می شود. این درخت کاج و ستاره ی روی درخت نیز میراث آیین مهر است. رومیان در این جشن ها از درختان همیشه سبز چون کاج استفاده می کردند و سبزی همیشگی آن را نشانه ی قدرت و غلبه ی میترا بر سرما و زمستان می دانستند. در کنده کاری های باقی مانده از آیین مهر، درخت سرو یا کاج در کنار مهر و آناهیتا دیده می شود و همچنین در نقوش تزئینی ایرانی به شکل بته جقه ترسیم می شده است.

همچنین در قسمت هایی از روسیه ی جنوبی هم اکنون جشن های مشابهی به مناسبت چله برگزار می کنند. این آیین ها شباهت بسیاری با مراسم شب چله دارد. رقص مخصوص این شب یادآور نحوه ی برداشت محصول کشاورزان در این هنگام از سال است. یهودیان نیز در این شب جشنی با نام ایلانوت (جشن درخت) برگزار می کنند و با روشن کردن شمع به نیایش می پردازند.

علت نامگذاری شب چله

عدد چهل از گذشته های دور جایگاه ویژه ای در فرهنگ ما داشته است. ایرانیان باستان زمستان را به دو بخش چهل روزه تقسیم کرده اند: چله ی بزرگ و چله ی کوچک. شب آخر آذر از آن جهت چله نامیده شده است که آغاز چله ی بزرگ و آمدن سرمای زمستان را هشدار می دهد. درست چهل روز بعد از شب چله، جشن سده به پایان رسیدن چله ی بزرگ زمستان را ندا می دهد. در چهل روز دوم سرمای زمستان کم تر است و آسیب کم تری می رساند و از آن جهت آن را چله ی کوچک می نامند.

پیروان آیین مهر، بلندتر شدن روزها را از برکت حکمرانی ایزد مهر بر زمین می دانستند و کوتاه تر شدن شب ها را نشانه ای از غلبه ی او بر اهریمن. آنها در شب چله به پای کوبی و جشن و سرور می پرداختند تا شکست اهریمن را جشن بگیرند و گاه تا دمیدن پرتو پگاه در دامنه ی کوه های البرز به انتظار باززاییده شدن خورشید می نشستند. برخی در مهرابه ها (نیایشگاه های پیروان آیین مهر) به نیایش مشغول بودند تا پیروزی مهر و شکست اهریمن را از خداوند طلب کنند. در ایران به مرور زمان نیایشگاه های مهری که به قدرتمند نمودن نیروی جسم همراه با نیایش پرداخته می شد تبدیل به زورخانه های باستانی ایران شده که به حرکات ورزشی پرداخته و همزمان به مدح مولا علی پرداخته می شود.

ورود واژه یلدا

یلدا واژه ای سریانی است به معنی میلاد و تولد. روشن نیست که این لغت سریانی چه زمانی و چگونه وارد زبان پارسی شده است احتمال می رود که بعد از کشتار دسته جمعی مسیحیان اولیه در امپراطوری روم و مهاجرت مسیحیان سریانی پس از این کشتارها به امپراطوری ساسانی، لغت یلدا وارد زبان پارسی شده باشد

به هرروی در ایران امروز شب یلدا و شب چله به عنوان واژگانی مترادف درآمده اند و کمتر از ارتباط لغوی یلدا با میلاد خورشید، ظهور مهر یا میلاد مسیح سخن می رود.

نقش میترا در پشت و روی یک کنده کاری متعلق به سده دوم و یا سوم میلادی

یلدای امروز

بعد از ورود اسلام به ایران، اهمیت مذهبی گرامیداشت شب چله از بین رفت ولی ایرانیان این سنت کهن را هنوز پاس می دارند.

ارکان سفره ی شب چله

هندوانه و انار از ارکان سفره ی این شب هستند. قرمزی این دو میوه یادآور سرخی طلوع خورشید است و از میراث آیین مهر. جدا از این دو میوه ی مخصوص، ایرانیان نقاط مختلف کشور، به شیوه های متفاوتی سفره ی خود را تزئین می کنند.

یلدا در ادبیات کهن

در فرهنگ عامیانه ی مردم، شب یلدا و شب چله، شب دوستی است. شب بار عام و کارهای خیریه است. مردم ایران که اکثراً کشاورز یا دام دار بوده اند، آموخته اند تا سرمای زمستان را بهانه ای برای دور هم جمع شدن و جشن به پایان رساندن یک سال زراعی بدانند. لیکن در فرهنگ ادبی و رسمی کشورمان، یلدا اغلب چهره ی تاریک و خشن شبی طولانی است. شبی که عشاق به انتظار به سرآمدن آن هستند. طولانی و تاریک بودن یلدا استعاره ایست برای فراق جانکاه معشوق، تنهایی و انتظار وصال و گاه گیسوی سیاه و بلند یار.

حافظ

صحبت حکام، ظلمت شب یلدا است

نور ز خورشید خواه بو که برآید

سعدی

هنوز با همه دردم امید درمان است
که آخری بود آخر شبان یلدا را

اوحدی

شب هجرانت ای دلبر، شب یلدا است پنداری
رخت نوروز و دیدار تو عید ماست پنداری

ستایش ایزد مهر نیز ریشه در همان دوران کهن دارد. این ستایش در ناخودآگاه ایرانی به جای ماند و در دوره های بعد نیز در آثار بزرگان و برجستگان ایرانی نمود پیدا کرد. دیوان حافظ که همچون شاهنامه فردوسی شناسنامه ما یرانیان محسوب می شود و حافظ یکی از آن بزرگانی است که بارها در غزلیات خود به این ایزد اشاره می کند. از آنجایی که مهرپرستان پیش از ورود به پرستشگاه های خود، که به آن مهرابه می گفتند، شست وشو می کردند. حافظ به این آیین مهریان اشاره می کند و می گوید:

شست وشویی کن و آنگه به خورآباد خرام

متاسفانه برخی در این بیت خور آباد را خرابات می خوانند .

در اشعار بسیاری این آیین را که در دل داشته بیان نموده است و در اشعار گرانبهایش مقام خود را گوشه خور آباد می داند، نه خرابات و می گوید:

مقام اصلی ما گوشه خورآباد است / خداش خیر دهاد آن که این عمارت کرد

یا آن جایی که می سراید:

قدم منه به خورآباد جز به شرط ادب / که ساکنان درش محرمان پادشهند

و بسیاری بیت های دیگر چون:

بر دلم گرد ستم هاست خدایا مپسند/ که مکدر شود آیینه مهر آیینم

ما ایرانیان در در ازنای تاریخ خود، با همه رویدادهای تلخی که پشت سر گذاشته ایم، تلاش کرده ایم تا فرهنگ خود را زنده نگهداریم. یکی از نشانه های زنده بودن فرهنگ ما، جشن هایی اند که هنوز هم برپا می داریم. جشن یلدا یکی از ژرف ترین و ارزشمندترین آن هاست و رویدادی است که نه تنها در ایران، بلکه در جهان نیز اثرگذار بوده است. و آنچه که در ذات مفاهیم این آیین وجود دارد از دیر باز در تمامی تفکر و آیین ما ایرانیان نهفته است .

منابع:

1- از اسطوره تا تاریخ، دکتر مهرداد بهار

2- نظام گاه شماری در چهارتاقی های ایران، رضا مرادی غیاث آبادی

3- گاه شماری و جشن های ایران باستان، هاشم رضی

4- آثارالباقیه، صفحه ٢٥٥، ابوریحان بیرونی

5- روزنامه شرق، دوشنبه ١ دی ١٣٨٢

6- جهان فروری، بخشی از فرهنگ کهن ایران، دکتر بهرام فره وشی

http://www.ibna.ir/fa/doc/report/56950/%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-

منبع : کجارو
اشتراک ایمیل های شبانه
آبونه 1دوست بشین
تا لیست آخرین مطالب سایت هر شب براتون ایمیل بشه
 
این صفحه رو
 
توئیتش کن تو فیسبوک شیر کن برای فرند فید بفرست به تامبلر بفرست چاپش کن
 
 
امتیاز بدین
لطفا برای تشخیص مطالب بهتر ، به این مطلب امتیاز بده
 
آمار امتیازات
برای استفاده از امکانات جدید سایت ، با یک دوست دوست بشین
 
 
نظر های داده شده
تا این لحظه 4 نظر برای این مطلب ثبت شده. شما هم اینجا نظرت رو برامون بنویس
 
امیر بانی
11 ماه پیش
یلدا بر تمام دوستان مبارک ...
یه دوست
11 ماه پیش
زنده باد خرد و آزادی
امان
11 ماه پیش
من بعنوان یک ایرانی از پیشینه وسیع فرهنگی خود احساس غرور می نمایم .
زنده باد سنت ایرانی
 
نظر بدین
ممنون که لطف میکنی و با نوشتن نظرت دلگرممون میکنی
 
برای استفاده از امکانات جدید سایت ، با یک دوست دوست بشین
 

دمنوشی که سبب افزایش طول عمر میشود
دمنوشی که سبب افزایش طول عمر میشود
دمنوش ها خواص زیادی برای بدن دارند و هر فردی با استفاده از آن ها میتواند در سلامت بدنش و بهبود بیماری ها نقش مثبتی را ایفا کند.

شب یلدا
شب یلدا
محفل آریایی تان طلایی، دل هایتان دریایی، شادی هایتان یلدایی و شب های تان هورایی پیشاپیش یلدا مبارک باد.
 
 
 
سن دوستی :
5 سال
رتبه دوستی :
5763
امکانات
مطالب

 
شما هم میتونی اینجا کلیک کنی ، فرم همکاری رو پر کنی و یکی از تهیه کننده های یک دوست باشی !
© 2008-2013 1Doost dot com. All rights reserved.
اعضا




منوی اصلی
تا هر شب مطالب سایت براتون ایمیل بشه


دانلود نسخه اندروید یک دوست



Valid XHTML 1.0 Strict
[Valid RSS]
 


خوانندگان ثابت اخبار